Raport

Raport dotyczy siłowego (bezprawnego) przejęcia kierownictwa Prokuratury Krajowej w Polsce na początku 2024 r., dokonanej bez podstawy prawnej i wymaganej zgody Prezydenta RP. W kolejnych sekcjach przedstawiono chronologię wydarzeń, osoby zaangażowane w spór, orzeczenie Sądu Najwyższego dotyczące statusu Dariusza Barskiego, a także oceny prawne i reakcje medialno-polityczne na ten konflikt.

Tło prawne i polityczne

W lutym 2022 roku na stanowisko Prokuratora Krajowego został powołany Dariusz Barski. Na podstawie obowiązującego prawa został przywrócony ze stanu spoczynku do czynnej służby wpolityce.pl mamprawowiedziec.pl. W połowie 2023 r., władza ustawodawcza, dokonano nowelizacji przepisów prawa o Prokuraturze, które wzmacniały pozycję Prokuratora Krajowego. Odwołanie Prokuratora Krajowego wymaga pisemnej zgody Prezydenta RP a powołanie nowego po uzyskaniu jego opinii. Ustawa o prokuraturze Przepis ten – krytykowana przez część prawników strony opozycyjnej do ówczesnego rządu, jako tworzący „pozakonstytucyjną prerogatywę” prezydenta – obowiązywał jednak w momencie zmiany rządu i znacznie utrudniał odwołanie Prokuratora Krajowego businessinsider.com.pl businessinsider.com.pl.

25 października 2023 r., po utworzeniu nowej koalicji rządzącej, prezydent Andrzej Duda powołał nowy rząd premiera Donalda Tuska. Ministrem Sprawiedliwości i jednocześnie Prokuratorem Generalnym został Adam Bodnar – prawnik i były Rzecznik Praw Obywatelskich, kojarzony z obozem walczącym z poprzednim rządem. Nowe kierownictwo resortu zapowiedziało reformę prokuratury i rozliczenie nadużyć poprzedniej ekipy rządzącej. Na drodze tym planom stał jednak Dariusz Barski na stanowisku PK przepisem o konieczności zgody prezydenta businessinsider.com.pl businessinsider.com.pl.

Próba odwołania Prokuratora Krajowego (styczeń 2024)

Policja przed siedzibą Prokuratury Krajowej w Warszawie, styczeń 2024 r. (fot. PAP)

12 stycznia 2024 r. doszło do konfrontacji w siedzibie Prokuratury Krajowej. Minister Sprawiedliwości/PG Adam Bodnar wezwał na spotkanie Prokuratora Krajowego Dariusza Barskiego i wręczył mu dokument stwierdzający na podstawie opinii kilku prawników, że przywrócenie Barskiego do służby czynnej 16 lutego 2022 r. – dokonane przez ówczesnego Prokuratora Generalnego – nastąpiło z naruszeniem prawa i nie wywołało skutków prawnych oko.press. Innymi słowy, Bodnar zakwestionował porządek prawny Rzeczypospolitej Polskiej i uznał, iż Barski pozostaje w stanie spoczynku, a zatem nie może pełnić funkcji prokuratora w Prokuraturze Krajowej, ani tym bardziej Prokuratora Krajowego oko.press mamprawowiedziec.pl.

Bodnar argumentował, że podstawa prawna użyta przez Ziobrę do reaktywacji Barskiego była „epizodyczna” – obowiązywała tylko przez pewien czas po reformie z 2016 r., a w 2022 r. już nie oko.press mamprawowiedziec.pl. W efekcie – zdaniem Bodnara – nie doszło formalnie do odwołania Barskiego, lecz do stwierdzenia nieważności jego powołania, co omija wymóg zgody prezydenta (gdyż Barski nigdy skutecznie nie objął urzędu) mamprawowiedziec.pl. Ministerstwo Sprawiedliwości ogłosiło tego dnia w komunikacie, że Dariusz Barski od 12 stycznia 2024 r. nie pełni funkcji Prokuratora Krajowego wydarzenia.interia.pl wydarzenia.interia.pl. Jednocześnie poinformowano, że do czasu powołania nowego szefa prokuratury obowiązki PK pełnić będzie Jacek Bilewicz, prokurator Prokuratury Krajowej wydarzenia.interia.pl.

W tym miejscu należy zauważyć, że skoro Ministr Bodnara z pominięciem porządku prawnego uznał że w 2022 roku prawo nie obowiązywało to wszystkie czynności Prokuratury Krajowej w tym wyroki sądów, które zapadły w tym czasie z wniosków Prokuratury Krajowej spowodowało ich nieważność. Jeśli natomiast w komunikacie o tym że Dariusz Barski przestaje pełnić funkcję Prokuratora Krajowego, to znaczy że do 11 stycznia 2024r pełnił tę funkcję więc prawo wymagało pisemnej zgody Prezydenta RP!

Jacek Bilewicz to prokurator należący do Stowarzyszenia Prokuratorów Lex Super Omnia (LSO), tego samego, które brało udział w politycznym wydarzeniu z udziałem Donalda Tuska forruleoflaw.eu W LSO pełni funkcję członka zarządu oko.press. Decyzją Bodnara od 12 stycznia 2024 r. Bilewicz został pełniącym obowiązki Prokuratora Krajowego oko.press oko.press, chociaż – jak zauważyli krytycy – ustawa Prawo o prokuraturze w ogóle nie przewiduje funkcji „p.o. Prokuratora Krajowego” wpolityce.pl.

Tego samego dnia wybuchł otwarty spór o władzę w Prokuraturze Krajowej. Dariusz Barski nie uznał decyzji Bodnara i nie zamierzał ustępować ze stanowiska. Poparcia udzielili mu jego zastępcy – legalnie powołani jeszcze przez poprzedniego Prokuratora Generalnego Zbigniewa Ziobrę, Zastępcy Prokuratora Generalnego, m.in. Michał Ostrowski i Robert Hernand. Zwracali oni uwagę, że zgodnie z art. 14 §1 Prawa o prokuraturze, powołanie PK następuje przez premiera po zasięgnięciu opinii Prezydenta RP, a odwołanie – przez premiera za pisemną zgodą Prezydenta businessinsider.com,pl, wydarzenia.interia.pl. Te warunki w przypadku Dariusza Barskiego nie zostały spełnione. W ocenie Dariusza Barskiego i jego współpracowników działania ministra Adama Bodnara były bez podstawy prawnej i stanowiły próbę obejścia prawa businessinsider.com.pl , businessinsider.com.pl.

Już 15 stycznia 2024 r. Prezydent Andrzej Duda zajął stanowisko w tej sprawie, stając po stronie Barskiego. Andrzej Duda złożył wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego między Prezydentem RP a Prezesem Rady Ministrów oraz Prokuratorem Generalnym bankier.pl. Zgodnie z prawem, wniesienie takiego wniosku zawiesza postępowania przed organami objętymi sporem – zdaniem Prezydenta wszelkie działania kadrowe dotyczące Prokuratury Krajowej powinny więc zostać wstrzymane do czasu wyroku TK bankier.pl. Prezydent Andrzej Duda jednoznacznie oświadczył też, że nie wyraził zgody na odwołanie Barskiego ani nie zaopiniował powołania żadnego nowego Prokuratora Krajowego bankier.pl, w związku z czym wszelkie ruchy kadrowe rządu są nielegalne. Kancelaria Prezydenta mówiła wręcz o próbie „zamachu na prokuraturę” dokonanej przez ekipę Tuska.

Tymczasem w samej Prokuraturze Krajowej zapanowała sytuacja dwuwładzy i chaosu informacyjnego. 12 stycznia po południu Prokuratura Krajowa (kierownictwo skupione wokół Dariusza Barskiego) wydała własne oświadczenie, w którym uznała komunikat MS za bezzasadny i stwierdziła, że „Dariusz Barski pozostaje Prokuratorem Krajowym”. Odmówiła również podporządkowania się poleceniom Bodnara wydarzenia.interia.pl , wydarzenia.interia.pl. Co więcej, Zgromadzenie prokuratorów Prokuratury Krajowej (organ samorządu prokuratorskiego w tej jednostce) 16 stycznia 2024 r. jednogłośnie przyjęło uchwałę popierającą Dariusza Barskiego businessinsider.com.pl. W uchwale stwierdzono, że działania Adama Bodnara są „pozbawione podstaw prawnych” businessinsider.com.pl, a także wyrażono sprzeciw wobec próby cenzurowania przez Bodnara profili informacyjnych PK (Bodnar nakazał wstrzymanie publikacji treści na stronie PK i Twitterze bez jego zgody) businessinsider.com.pl.

Zastępcy Prokuratora Generalnego Ostrowski i Hernand zdecydowali się również podjąć kroki prawne. 12 stycznia złożyli zawiadomienie do Prokuratury Regionalnej w Warszawie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przekroczenia uprawnień przez Adama Bodnara (oraz osoby z jego otoczenia) w związku z próbą bezprawnego odsunięcia Barskiego wpolityce.pl. – „To był nasz obowiązek. Jeżeli prokurator jest świadkiem przestępstwa, jest zobowiązany złożyć takie zawiadomienie” – mówił Michał Ostrowski wpolityce.pl. W zawiadomieniu opisano okoliczności z 12 stycznia jako działanie bez podstawy prawnej i siłowe przejęcie Prokuratury Krajowej. Postępowaniu nadano bieg – wszczęto śledztwo w Prokuraturze Okręgowej w Warszawie – jednak w kolejnych tygodniach sterowana przez Bodnara prokuratura zaczęła je blokować (akta były przekazywane między jednostkami podległymi Bodnarowi, uniemożliwiając pokrzywdzonym dostęp do sprawy) wpolityce.pl wpolityce.pl. Prok. Robert Hernand otrzymał formalnie status pokrzywdzonego w tym śledztwie wpolityce.pl, co oznacza, że mógł on zaskarżyć ewentualne umorzenie – zwiększając szanse na pociągnięcie winnych do odpowiedzialności wpolityce.pl wpolityce.pl.

Równolegle Adam Bodnar przystąpił do faktycznego wykonywania obowiązków w siedzibie Prokuratury Krajowej, mimo braku akceptacji ze strony dotychczasowego kierownictwa. MS ogłosiło, że od 15 stycznia 2024 r. minister Bodnar będzie urzędował w siedzibie PK, gdzie ma osobny gabinet, oraz będzie na bieżąco wydawał polecenia prokuratorom i czuwał nad funkcjonowaniem tej instytucji oko.press. Zapowiedziano również, że Bodnar osobiście będzie monitorował proces przystępowania Polski do Prokuratury Europejskiej (EPPO) – co było sygnałem, że nowa władza zamierza zmienić politykę prokuratury także na forum międzynarodowym oko.press.

Konkurs i zmiana na stanowisku Prokuratora Krajowego (luty 2024)

Aby w sposób trwały uregulować sytuację, Minister Sprawiedliwości Adam Bodnar postanowił wyłonić nowego szefa prokuratury w procedurze otwartego naboru. W połowie stycznia 2024 r. ogłoszono konkurs na stanowisko Prokuratora Krajowego, co było ewenementem – obowiązujące przepisy nie przewidywały konkursów na to stanowisko wpolityce.pl wpolityce.pl. Minister Bodnar argumentował jednak, że chce zapewnić transparentność i wybrać najlepszego kandydata w oparciu o merytoryczne kryteria, przy udziale przedstawicieli środowisk prawniczych.

Zgłosiło się kilkoro kandydatów spełniających wymogi formalne (m.in. 15 lat stażu prokuratorskiego). Wśród nich dominowali członkowie stowarzyszenia Lex Super Omnia, znani z krytyki „upolitycznienia” prokuratury za rządów PiS en.odfoundation.eu, en.odfoundation.eu. Publiczne wysłuchanie kandydatów odbyło się 26 lutego 2024 r. przed 7-osobową komisją konkursową, na czele której stanęła wiceminister sprawiedliwości Maria Ejchart ruleoflaw.pl , ruleoflaw.pl. W skład komisji weszli m.in. doradcy społeczni ministra, reprezentanci Krajowej Rady Prokuratorów, eksperci wskazani przez MS oraz przedstawiciele samorządów prawniczych en.odfoundation.eu, en.odfoundation.eu.

Po wysłuchaniu i ocenie kandydatów komisja 26 lutego 2024 r. wybrała nowego Prokuratora Krajowego. Zwycięzcą konkursu został Dariusz Korneluk, prokurator z Warszawy, który zdobył 4 głosy poparcia (przy 3 głosach na kontrkandydata) ruleoflaw.pl, ruleoflaw.pl. Wiceminister Ejchart uzasadniała, że Korneluk wyróżnił się największym doświadczeniem w kierowaniu jednostkami prokuratury różnych szczebli i najlepszym rozumieniem potrzeb reformy prokuratury ruleoflaw.pl. Warto dodać, że Dariusz Korneluk to również wieloletni członek i wiceprezes stowarzyszenia Lex Super Omnia ruleoflaw.pl, ruleoflaw.pl. Pełnił funkcję wiceprezesa do spraw finansowych. Przed 2016 r. pełnił m.in. funkcję szefa Prokuratury Apelacyjnej w Warszawie, a po przejęciu władzy przez Ziobrę został zdegradowany do prokuratury rejonowej ruleoflaw.pl, ruleoflaw.pl. W Polce jest kojarzony z głośną sprawą spalenia w lesie aktywistki społecznej Joanny Brzeskiej. Podobnie jak inni działacze LSO, czynnie udzielał się politycznie kwestionując reformy i jak już wcześniej wspomniano członkowie tego stowarzyszenia brali czynny udział w działalności politycznej po stronie obecnej władzy. forruleoflaw.eu

27 lutego 2024 r. minister Bodnar, respektując wynik konkursu, przedstawił kandydaturę Korneluka do akceptacji premiera ruleoflaw.pl, ruleoflaw.pl. Premier Donald Tusk niezwłocznie powołał Dariusza Korneluka na stanowisko Prokuratora Krajowego – bez uzyskania opinii Prezydenta RP bankier.pl, bankier.pl. To ostatnie zastrzeżenie jest istotne, gdyż zgodnie z Prawem o prokuraturze, przed powołaniem nowego PK premier powinien zasięgnąć opinii Prezydenta. Kancelaria Prezydenta potwierdziła, że nikt o taką opinię nie wystąpił bankier.pl, bankier.pl. Mimo to rząd uznał, że Korneluk przejmuje zwierzchnictwo nad prokuraturą od końca lutego.

W komunikacie Prokuratury Krajowej z 14 marca 2024 r. (wydanym już przez nowych przełożonych) poinformowano oficjalnie, że prok. Dariusz Korneluk zastąpił prok. Jacka Bilewicza na stanowisku Prokuratora Krajowego lexso.org.pl, zaś Jacek Bilewicz pełnił obowiązki PK przez ostatnie dwa miesiące (od 12 stycznia do 12 marca 2024) lexso.org.pl. W tym czasie Bilewicz, wspierany przez Bodnara, zdążył dokonać pierwszych zmian kadrowych – m.in. powołano nowych prokuratorów regionalnych i okręgowych na wakujące stanowiska oraz przywrócono na poprzednie funkcje pierwszą grupę prokuratorów zdegradowanych w 2016 r. lexso.org.pl. Działania te określono mianem wstępnych porządków w ramach programu „#NowaProkuratura” lexso.org.pl.

Należy zauważyć, że obóz rządzący traktował powołanie Korneluka jako dokonane i skuteczne, mimo iż Prezydent nadal nie wyraził zgody na odwołanie Barskiego ani nie uznał legalności tych zmian. W praktyce od marca 2024 funkcjonował więc stan, w którym rząd premiera Tuska uważał Dariusza Korneluka za prawowitego Prokuratora Krajowego, zaś prezydent Duda i politycy opozycji (PiS) obstawali przy tym, że wciąż jest nim Dariusz Barski. Spór ten przeniósł się na płaszczyznę prawną – rozstrzygać go miały sądy i ewentualnie Trybunał Konstytucyjny.

Spór prawny i orzeczenie Sądu Najwyższego

Prezydent Andrzej Duda już w marcu 2024 r. podjął kroki, by formalnie zakwestionować działania rządu w sprawie prokuratury. 19 marca 2024 r. wystosował do premiera Tuska list, w którym zażądał „jednoznacznie” odstąpienia od „prób nielegalnych zmian w prokuraturze, w szczególności na stanowisku Prokuratora Krajowego” bankier.pl, bankier.pl. Pismo to opublikowano 21 marca na stronie Kancelarii Prezydenta. Duda podkreślił, że według stanu prawnego Prokuratorem Krajowym jest nadal Dariusz Barski, ponieważ „nie został on odwołany przez premiera w trybie opisanym w Prawie o prokuraturze” – szef rządu nigdy nie wystąpił do Prezydenta o zgodę na odwołanie Barskiego bankier.pl. Prezydent przypomniał też o wspomnianym sporze kompetencyjnym złożonym do TK 15 stycznia, którego zignorowanie oznacza naruszenie prawa: „wszelkie działania związane z omawianą materią podejmowane po tej dacie są bezprawne” – napisał Duda w liście bankier.pl bankier.pl.

Wprost wskazano, że powołanie Dariusza Korneluka nie wywołało skutków prawnych m.in. ze względu na brak opinii Prezydenta bankier.pl, bankier.pl. Andrzej Duda ocenił, że działania premiera i Prokuratora Generalnego „stoją w jaskrawej sprzeczności z obowiązującym prawem”, a ich konsekwencją będzie chaos i paraliż wymiaru sprawiedliwości – bo decyzje podejmowane przez „uzurpatorów” (jak określono p.o. PK Jacka Bilewicza i następcę Korneluka) będą podważane bankier.pl.

Stanowisko Prezydenta wsparli niezależni prawnicy. Pojawiły się opinie, że manewr Bodnara – pod pozorem chęci reform – sam w sobie działa bezprawnie. Wskazywano np., że przepis o zgodzie Prezydenta jest ich zdaniem wadliwy systemowo, ale dalej obowiązuje i nie może być ignorowany businessinsider.com.pl. Część komentatorów określała działanie Bodnara jako ryzykowny precedens, który może być „miną” na drodze przywracania praworządności businessinsider.com.pl businessinsider.com.pl – bo potencjalnie każde przyszłe władze mogłyby podobnie kwestionować niewygodne nominacje, powołując się na uchybienia formalne.

Spór trafił również na ścieżkę sądową w związku z konkretnymi postępowaniami. Pojawiły się rozbieżne orzeczenia co do statusu Barskiego. Prokuratura kierowana przez Bodnara wskazywała, że Sąd Okręgowy w Szczecinie oraz Sąd Apelacyjny w Szczecinie w składach uznawanych przez rząd za prawidłowo powołane, wydały orzeczenia potwierdzające nieskuteczność powrotu Barskiego ze stanu spoczynku tvn24.pl tvn24.pl. Chodziło zapewne o rozstrzygnięcia, w których sądy te odmówiły uwzględnienia czynności dokonanych przez Barskiego jako PK, uznając że nie był on uprawniony do działania. Jednak równocześnie inny wątek trafił do Sądu Najwyższego.

Punktem zwrotnym okazało się pytanie prawne skierowane do Izby Karnej Sądu Najwyższego przez Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ. W marcu 2024 r., w tamtejszym postępowaniu karnym, powstała wątpliwość czy asesor prokuratury, który wydał zaskarżone postanowienie, został powołany przez osobę uprawnioną sn.pl sn.pl. Ów asesor został bowiem nominowany w styczniu 2024 r. przez Dariusza Barskiego sn.pl. Gdański sąd zauważył, że jeśli rację ma Bodnar – twierdząc, iż Barski od 12 stycznia 2024 r. nie był czynnym prokuratorem – to asesor nie został powołany przez uprawniony organ, a zatem wydane przez niego decyzje są wadliwe sn.pl sn.pl. Konieczne stało się więc rozstrzygnięcie: czy Dariusz Barski został skutecznie przywrócony do służby czynnej i powołany na Prokuratora Krajowego, czy też nie.

27 września 2024 r. trzyosobowy skład Izby Karnej Sądu Najwyższego (przewodniczył prezes Izby, sędzia Zbigniew Kapiński, w składzie byli też sędziowie Marek Siwek i Igor Zgoliński) podjął uchwałę w odpowiedzi na to pytanie tvn24.pl. SN orzekł, że przepisy pozwalające prokuratorowi wrócić do służby czynnej ze stanu spoczynku nie miały charakteru epizodycznego i nadal obowiązują sn.pl. W konsekwencji powrót Dariusza Barskiego do służby oraz jego powołanie na urząd Prokuratora Krajowego było prawnie skuteczne sn.pl sn.pl. SN stwierdził, że art. 47 §1 i 2 ustawy wprowadzającej Prawo o prokuraturze z 2016 r., na podstawie którego Barski (będąc w stanie spoczynku) poprosił o przywrócenie – nie zawiera ograniczenia czasowego obowiązywania i można go było zastosować także po upływie okresu przejściowego sn.pl. Prokurator, który skorzystał z tego uprawnienia, staje się na powrót prokuratorem w służbie czynnej, a wszelkie decyzje podjęte przez Prokuratora Krajowego na tej podstawie (np. powołanie na stanowisko) nie mogą być uznane za wadliwe czy bezskuteczne sn.pl sn.pl.

Uchwała SN z 27 września 2024 r. de facto potwierdziła legalność statusu Dariusza Barskiego jako Prokuratora Krajowego oraz uznała, że Bodnar nie miał prawa negować ważności jego powołania. Oznaczało to również, iż obsadzenie stanowiska PK przez Jacka Bilewicza, a następnie Dariusza Korneluka – bez formalnego odwołania Barskiego – nie miało skutków prawnych wpolityce.pl wpolityce.pl. W wymiarze praktycznym stworzyło to ogromny chaos: rodziło pytania o ważność wszystkich decyzji podjętych od stycznia 2024 r. przez „nową” prokuraturę Bodnara i Korneluka (np. powołań, postanowień procesowych, wszczętych śledztw itp.), skoro w świetle ustawy formalnie nadal powinien sprawować władzę Barski.

Reakcja obozu rządzącego na orzeczenie SN była negatywna i podważająca autorytet sądu. Zwracano uwagę, że trzej sędziowie Izby Karnej, którzy wydali uchwałę, zostali powołani w procedurze z udziałem nowej KRS (tzw. neo-KRS)tvn24.pl. Minister Adam Bodnar określił ich mianem „neosędziów SN”, sugerując, że bronią oni w ten sposób swoich stanowisk i chcą zablokować proces rozliczeń poprzedniej władzy tvn24.pl. – „Dzisiejsze stanowisko trzech neosędziów nie jest uchwałą Sądu Najwyższego i nie jest wiążące” – oświadczył Bodnar w mediach społecznościowych tvn24.pl. Zapowiedział, że „nie zejdzie z obranej drogi przywracania obywatelom niezależnej prokuratury”, dając do zrozumienia, że nie podporządkuje się temu orzeczeniu tvn24.pl.

Podobny komunikat wydała Prokuratura Krajowa kierowana przez Dariusza Korneluka. Rzecznik PK prok. Przemysław Nowak oznajmił, że „piątkowe stanowisko [SN] nie jest uchwałą Sądu Najwyższego w rozumieniu art. 441 k.p.k.**. Stanowisko to nie wywołuje skutków prawnych, ponieważ zostało podjęte przez osoby nieuprawnione” tvn24.pl. Innymi słowy, władze prokuratury uznały uchwałę SN za niebyłą, podważając niezależność i legalność sędziów, którzy ją wydali (ze względu na ich powołanie przez neo-KRS). PK przypomniała też o wspomnianych orzeczeniach sądów w Szczecinie, które zapadły w „prawidłowo powołanych składach” i były przeciwne Barskiemu tvn24.pl. Podkreślono również, że przedstawiciele PK próbowali wyłączyć sędziów SN ze składu (wnioski o ich wyłączenie z powodu braku niezawisłości), lecz te próby zostały przez SN odrzucone tvn24.pl tvn24.pl. Rzecznik PK Nowak zapewnił więc, że Dariusz Korneluk nadal jest Prokuratorem Krajowym, a on sam „widział dekret premiera o powołaniu Korneluka na pierwszego zastępcę PG” tvn24.pl. Polskie Prawo nie przewiduje dekretów Premiera.

Zupełnie odmiennie zareagował Prezydent Andrzej Duda oraz politycy opozycji. Prezydent Duda publicznie wyraził satysfakcję z orzeczenia Sądu Najwyższego, pisząc w mediach społecznościowych: „Z satysfakcją przyjmuję orzeczenie SN potwierdzające słuszność mojego stanowiska o nielegalności usunięcia prok. Dariusza Barskiego z funkcji Prokuratora Krajowego przez rząd premiera Donalda Tuska” tvn24.pl. Andrzej Duda stwierdził, że „zarówno nielegalne usunięcie Dariusza Barskiego, jak i bezprawne powołanie na funkcję PK Dariusza Korneluka, stanowią rażące pogwałcenie konstytucyjnej zasady praworządności” tvn24.pl. Sam Dariusz Barski w rozmowie z PAP powiedział, że „cały czas jest Prokuratorem Krajowym”, a działania Bodnara, które de facto odsunęły go od pełnienia funkcji, nie miały podstaw prawnych – co SN dziś potwierdził tvn24.pl.

W praktyce, mimo orzeczenia SN, pat sytuacji utrzymywał się. Rząd nie uznał uchwały, a prezydent nie uznał Korneluka. Na początku grudnia 2024 r. politycy PiS zapowiedzieli, że po ewentualnym odzyskaniu władzy pociągną Tuska i Bodnara do odpowiedzialności karnej za „nielegalne przejęcie prokuratury”. W grudniu klub parlamentarny PiS formalnie złożył nawet zawiadomienie do prokuratury (prowadzonej notabene przez ludzi Bodnara) przeciwko Donaldowi Tuskowi i Adamowi Bodnarowi wydarzenia.interia.pl , wydarzenia.interia.pl. Zarzucono im działanie w „zorganizowanej grupie przestępczej” mającej na celu bezprawne przejęcie Prokuratury Krajowej i destabilizację porządku prawnego RP wydarzenia.interia.pl, wydarzenia.interia.pl. W zawiadomieniu wskazano, że Tusk i Bodnar wspólnie, bez podstawy prawnej i poza zakresem swych kompetencji, pozbawili Barskiego możliwości wykonywania funkcji PK, a podstawą był „bezpodstawny” akt Bodnara stwierdzający bezskuteczność decyzji Ziobry z 2022 r. o przywróceniu Barskiego wydarzenia.interia.pl , wydarzenia.interia.pl. Sprawa ta ma wymiar symboliczny – pokazuje determinację PiS do przedstawienia działań nowego rządu jako przestępczych.

Podsumowując, konflikt prawny wokół przejęcia Prokuratury Krajowej wciąż nie został ostatecznie rozwiązany. Trybunał Konstytucyjny długo nie rozstrzygał sporu kompetencyjnego, a prokuratura pod kierownictwem Bodnara/Korneluka faktycznie wykonywała swoje funkcje, ignorując uchwałę SN. Taki stan de facto miał trwać przynajmniej do czasu zmiany na urzędzie Prezydenta RP (wybory planowane na 2025 r.) lub zmiany układu sił politycznych. Sytuacja ta jest bezprecedensowa – nowe władze roszczą sobie prawo do kierowania prokuraturą i działania bez podstawy prawnej, co rodzi poważne naruszenie praworządności.

Oceny prawne i stanowiska stron

Spór o Prokuraturę Krajową wzbudził szeroką dyskusję w środowisku prawniczym na temat legalności działań Ministra Sprawiedliwości oraz roli Prezydenta w powoływaniu i odwoływaniu szefa prokuratury.

Adam Bodnar bronił swojego posunięcia jako zgodnego z prawem i koniecznego. Twierdził, że nie „odwołał” Barskiego, a jedynie stwierdził nieważność jego powołania – w związku z czym wymóg zgody prezydenta w ogóle się nie aktualizuje mamprawowiedziec.pl. Jego zdaniem Dariusz Barski nigdy nie przestał być prokuratorem w stanie spoczynku (bo przywrócono go na podstawie wygasłych przepisów), a prokurator w stanie spoczynku nie może pełnić funkcji w prokuraturze mamprawowiedziec.pl, mamprawowiedziec.pl. Bodnar podkreślał, że działa w interesie przywracania praworządności i oczyszczenia prokuratury z politycznych wpływów Ziobry, sam te polityczne wpływy wprowadza. Decyzję o takiej szybkiej ścieżce – zamiast czekania np. na zmianę prezydenta – podjął po tym, gdy Barski dwukrotnie odmówił dobrowolnego ustąpienia z funkcji oko.press. Innymi słowy, uznał, że tylko podważając legalność nominacji Barskiego może ruszyć z reformami od razu po objęciu urzędu oko.press.

Prezydent Andrzej Duda oraz prawnicy związani z jego kancelarią ocenili działanie Bodnara jednoznacznie negatywnie, jako rażące naruszenie prawa. Wskazywali na literalne brzmienie obowiązującego przepisu – art. 12 ust. 1a Prawa o prokuraturze (dodany w 2023 r.) stanowi jasno, że odwołanie Prokuratora Krajowego przez premiera wymaga zgody Prezydenta RP na piśmie wydarzenia.interia.pl , businessinsider.com.pl. Bodnar ani premier Tusk o taką zgodę nie wystąpili, zatem „odwołanie” Barskiego jest nieważne z mocy prawa – argumentowano. Prezydent Duda zarzucił wręcz Bodnarowi i Tuskowi pogwałcenie konstytucyjnej zasady praworządności i działanie mogące sparaliżować wymiar sprawiedliwości tvn24.pl. W narracji prezydenckiej była to próba bezprawnego przejęcia instytucji państwowej, która wymagała zdecydowanej reakcji Strażnika Konstytucji (czyli prezydenta). Z tego powodu Andrzej Duda sięgnął po środki nadzwyczajne (spór w TK) i osobiście zaangażował się w obronę Barskiego, nawet spotykając się z nim publicznie w Pałacu Prezydenckim.

Niezależni eksperci prawni byli podzieleni. Wielu konstytucjonalistów wskazywało, że pomysł PiS z uczynieniem z Prokuratora Krajowego niemal nieusuwalnej „kadrowej bezpieczniki” (poprzez zwykłą ustawę) sam w sobie jest wątpliwy konstytucyjnie businessinsider.com.pl. Jednak dopóki przepis nie zostanie uchylony albo uznany za niezgodny z konstytucją, dopóty obowiązuje. W tym sensie prawnicy tacy jak prof. Ryszard Piotrowski czy prof. Marcin Matczak (przywoływani w debacie publicznej) krytykowali Bodnara, że w walce o praworządność sam posłużył się metodą na granicy legalności – co może dawać zły precedens na przyszłość. Zwracano uwagę, że państwo prawa nie powinno akceptować zasady „cel uświęca środki”, a forsowanie swoich decyzji wbrew obowiązującemu prawu jest niebezpieczne.

Z drugiej strony zwolennicy rządu wskazywali, że uchwała SN z 27 września 2024 r. zapadła w składzie „neo-sędziów” nominowanych za rządów Ziobry, co podważa jej wiarygodność tvn24.pl tvn24.pl. Prawnicy kojarzeni z obozem rządowym argumentowali, że orzeczenie to nie jest prawomocną uchwałą SN w rozumieniu kodeksu postępowania karnego (skład 3-osobowy vs wymóg 7 sędziów przy „zasadzie prawnej”) – i w związku z tym Bodnar miał prawo go nie uznać tvn24.pl tvn24.pl. W przestrzeni publicznej pojawił się termin „dwuwładza w prokuraturze” oraz pytania o ważność czynności prawnych podejmowanych przez każdą ze stron konfliktu businessinsider.com.pl. Część ekspertów sugerowała, że jedynym rozwiązaniem będzie tu interwencja ustawodawcy lub zmiana na stanowisku prezydenta – inaczej pat może trwać.

Podsumowując, legalność decyzji Adama Bodnara z 12 stycznia 2024 r. stała się tematem prawniczych sporów. Z jednej strony stała litera obowiązującego prawa (wprowadzonego przez poprzednią władzę) i instytucje stojące na straży ciągłości państwa (Prezydent, część sądów). Z drugiej – argumentacja celu wyższego, jakim miało być szybkie „przywrócenie praworządności” i oczyszczenie prokuratury z „ludzi Ziobry”. W tle jest też problem konstytucyjności samego przepisu o zgodzie prezydenta: być może zostanie on oceniony przez Trybunał Konstytucyjny lub zostanie zmieniony przez parlament (co jednak wymagałoby podpisu prezydenta, co Duda zapowiadał zawetować en.odfoundation.eu en.odfoundation.eu).

Przypomnijmy, że praworządność to działanie władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa.

Reakcje mediów, środowiska prawniczego i komentatorów

Dramatyczne wydarzenia w prokuraturze na początku 2024 r. przyciągnęły ogromną uwagę mediów i stały się kolejnym polem ostrego sporu politycznego w Polsce. W przestrzeni publicznej używano określeń takich jak „chaos w prokuraturze”, „bitwa o Prokuraturę Krajową” czy wręcz „zamach na prokuraturę” rp.pl businessinsider.com.pl. Poniżej zebrano najważniejsze reakcje i komentarze:

Media prorządowe (liberalne) – Tytuły sprzyjające nowemu rządowi (np. OKO.press, Gazeta Wyborcza) przedstawiały działania Bodnara jako początek oczyszczania i reformy prokuratury z upolitycznionych kadr Ziobry. Podkreślano, że Barski to zaufany człowiek Ziobry (wręcz rodzinny przyjaciel) oko.press, który został tuż przed oddaniem władzy „zacementowany” na stanowisku w celu blokowania rozliczeń. Decyzję Bodnara z 12 stycznia opisywano jako „bardzo ważną” i odważną – sygnał, że „przyszedł czas wielkich porządków” w prokuraturze wydarzenia.interia.pl. Cytowano polityków koalicji rządzącej chwalących ten ruch. Np. Borys Budka (minister aktywów państwowych, b. przewodniczący PO) napisał krótko: „Brawo”, ciesząc się z usunięcia Barskiego wydarzenia.interia.pl. Marcin Kierwiński (szef MSWiA z PO) informował z satysfakcją: „Mam dla Państwa bardzo dobrą informację – Minister Sprawiedliwości uznał, że prokurator krajowy powołany był niezgodnie z prawem” wydarzenia.interia.pl , wydarzenia.interia.pl. Kamila Gasiuk-Pihowicz (posłanka KO) komentowała: „Prawo ponad wszystko!”, wskazując, że zgodnie z prawem Bilewicz obejmuje obowiązki PK wydarzenia.interia.pl. Tomasz Trela (poseł Lewicy) stwierdził: „Czas wielkich porządków… Pan Barski to tylko kolejna stacja sprzątania. Musi być czysto i pachnąco” wydarzenia.interia.pl. Rządowe media informowały również o pozytywnym odbiorze tych działań przez część społeczeństwa i organizacje pozarządowe (np. Akcja Demokracja, Komitet Obrony Demokracji współorganizowały debatę kandydatów na PK en.odfoundation.eu).
Media opozycyjne – (np. wPolityce.pl, TVP Info, Radio Maryja, DoRzeczy) malowały zupełnie inny obraz – mowa była o „uzurpatorach Bodnara”, „przejęciu prokuratury siłą i wbrew prawu” czy „destabilizacji państwa”. Portal wPolityce już w styczniu pisał o „bezprawnym przejęciu PK przez Bodnara i jego uzurpatorów” wpolityce.pl. Gdy we wrześniu zapadła uchwała SN, te same media ogłosiły triumfalnie, że „Sąd Najwyższy orzekł – Barski nadal Prokuratorem Krajowym‼ Przejęcie prokuratury przez Bodnara i Tuska nielegalne‼” wpolityce.pl, wpolityce.pl. Pojawiały się wezwania do dymisji i odpowiedzialności karnej dla Adama Bodnara i Donalda Tuska za ich działania wpolityce.pl , wpolityce.pl. Wypowiadali się politycy PiS i Suwerennej Polski: np. poseł Mariusz Błaszczak komentował, że „prokuratura bodnarowska przez cały czas działała nielegalnie” wpolityce.pl; poseł Paweł Jabłoński (PiS) stwierdził: „SN jednoznacznie: Adam Bodnar złamał prawo… Działania Bodnara, Korneluka i podległych im osób – nielegalne” wpolityce.pl. Marcin Romanowski (były wiceminister SP) zarzucał Bodnarowi „skrajny brak szacunku dla prawa i obywateli”, a Marcin Warchoł (SP) pisał: „prokuratura została przejęta siłą i wbrew prawu” wpolityce.pl, wpolityce.pl. Nawet doradca prezydenta, Błażej Poboży, stwierdził, że po tym co stało się „13 grudnia ub. roku” nie dziwi brak poszanowania prawa, ale po decyzji SN „dymisja Adama Bodnara powinna być oczywistością” wpolityce.pl. W komentarzach w mediach prawicowych często przywoływano przepis ustawy oraz argument o braku zgody prezydenta – eurodeputowany Patryk Jaki pisał, że „za to co zrobił Bodnar będzie odpowiadał karnie i żadna UE mu nie pomoże” wydarzenia.interia.pl, wydarzenia.interia.pl. Poseł Sebastian Kaleta zarzucał Bodnarowi kłamstwa prawne jako „zasłonę dymną do bezprawnych działań” wydarzenia.interia.pl. Były rzecznik rządu Rafał Bochenek (PiS) nazwał działania Bodnara „nielegalnymi i zmierzającymi do całkowitego politycznego, instrumentalnego wykorzystywania prokuratury” wydarzenia.interia.pl.
Środowiska prawnicze – Stowarzyszenie Lex Super Omnia, sympatyzujace z obecną władzą, jednoznacznie poparło działania ministra Bodnara. W komunikatach LSO chwalono Jacka Bilewicza za „determinację w wykonywaniu obowiązków w tych niezwykle trudnych dwóch miesiącach” oraz podkreślano sukces, jakim było „przywrócenie na należne stanowiska pierwszej części prokuratorów niezasadnie zdegradowanych w 2016 roku” lexso.org.pl. Powołanie Dariusza Korneluka na PK stowarzyszenie przyjęło z nadzieją na kontynuację reform – oficjalny komunikat LSO z 27 lutego gratulował Kornelukowi, zaznaczając że przed nim „równie trudne zadanie – wprowadzenie prokuratury na drogę niezbędnych, od dawna wyczekiwanych reform” lexso.org.pl lexso.org.pl. Z drugiej strony, Stowarzyszenie Prokuratorów RP (uważane za bardziej zachowawcze) wyrażało obawy co do zgodności z prawem obranego przez MS trybu. Wielu sędziów (zwłaszcza ci kojarzeni z tzw. „starym” SN czy Iustitią) solidaryzowało się z prezydentem w przekonaniu, że prawo – nawet niedoskonałe – musi być przestrzegane i nie można „wykreować” stanowiska p.o. PK bez podstawy ustawowej. Na Twitterze sędziowie i adwokaci toczyli spory, czy uchwała składu 3 sędziów SN ma moc wiążącą – jedni wskazywali, że formalnie nie jest to pełnoprawna uchwała zasadnicza SN, inni że ma walor co najmniej wytycznej interpretacyjnej.
Komentatorzy polityczni – Publicyści lewicowi wskazywali, że sytuacja jest patowa i bez precedensu. Prof. Jarosław Flis oceniał, że PiS sprytnie zabezpieczył się na wypadek utraty władzy, co doprowadziło do groźnej dwuwładzy: „mamy dwóch Prokuratorów Krajowych – to nie powinno się zdarzyć w państwie prawa”. Red. Ewa Siedlecka pisała, że „Bodnar znalazł się w pułapce zastawionej przez PiS – musiał wybierać między legalizmem a skutecznością. Wybrał to drugie”. Z kolei Bronisław Wildstein (publicysta prawicowy) określił działanie Bodnara wprost jako „zamach stanu w prokuraturze”, sugerując, że obecna władza depcze reguły, które sama wcześniej krytykowała. Adam Strzembosz (były I Prezes SN) apelował o uspokojenie sytuacji i poszanowanie orzeczeń sądów: „skoro SN – nawet w takim składzie – podjął uchwałę, to w państwie prawa powinno się do niej zastosować, inaczej brniemy w chaos”.

Podsumowanie reakcji: Spór o Prokuraturę Krajową stał się jednym z kluczowych frontów walki między nową władzą a opozycją (dawną władzą). Dla jednych jest to opowieść o niezbędnym czyszczeniu prokuratury z „układu Ziobry” i przywracaniu rządów prawa, choć okupionym kontrowersyjnymi środkami. Dla drugich – historia o bezprawnym zamachu na niezależną instytucję i łamaniu konstytucji przez tych, którzy mieli bronić praworządności. W rezultacie doszło do głębokiego kryzysu prawnego: przez wiele miesięcy w Polsce funkcjonowały dwa konkurujące o uznanie ośrodki kierownicze prokuratury. Sytuacja ta podkopała zaufanie do organów ścigania i stała się przedmiotem ostrych przepychanek politycznych.

Nie ulega wątpliwości, że rozstrzygnięcie tego sporu (czy to poprzez zmiany prawne, czy zmianę na stanowisku prezydenta, czy inną decyzję sądową) będzie miało istotne konsekwencje dla polskiego systemu prawnego i standardów państwa prawa.

Tabela: Kluczowe osoby zaangażowane w spór

Osoba	Funkcja/rola (w czasie sporu)	Dodatkowe informacje (przynależność, działania)
Dariusz Barski	Prokurator Krajowy (nominat Ziobry w l. 2022–2023)	Przywrócony ze stanu spoczynku i powołany w 2022 przez min. Ziobrę wpolityce.pl. Bliski współpracownik Ziobry (ojciec chrzestny jego syna) oko.press. Odmówił ustąpienia ze stanowiska, uznając decyzję Bodnara za bezprawną.
Adam Bodnar	Minister Sprawiedliwości i Prokurator Generalny (od XII 2023)	Były Rzecznik Praw Obywatelskich. Podjął decyzję o odsunięciu Barskiego 12 I 2024 bez zgody Prezydenta, powołując się na wadliwość nominacji mamprawowiedziec.pl , mamprawowiedziec.pl. Zainicjował konkurs na nowego PK i reformy w prokuraturze.
Jacek Bilewicz	p.o. Prokuratora Krajowego (12 I – 27 II 2024)	Prokurator PK, członek zarządu stow. Lex Super Omnia oko.press. Mianowany przez Bodnara na okres tymczasowy wydarzenia.interia.pl. Przywracał zdegradowanych prokuratorów i wymieniał kadrę kierowniczą lexso.org.pl.
Dariusz Korneluk	Prokurator Krajowy (od 27 II 2024 według rządu Tuska)	Prokurator, wiceprezes LSO ruleoflaw.pl. Wygrał konkurs na PK i został wskazany przez Bodnara, powołany przez premiera wpolityce.pl. Nieuznawany przez Prezydenta (brak jego opinii) bankier.pl bankier.pl.
Andrzej Duda	Prezydent RP (2015–2025)	Odmówił zgody na odwołanie Barskiego bankier.pl. 15 I 2024 wniósł spór kompetencyjny do TK, co zawiesiło postępowania dot. PK bankier.pl. Otwarcie potępił działania Bodnara jako nielegalne bankier.pl.
Donald Tusk	Prezes Rady Ministrów (od XII 2023)	Lider koalicji rządzącej. W porozumieniu z Bodnarem forsował bezprawną zmianę PK bez udziału prezydenta wpolityce.pl. Formalnie powołał J. Bilewicza na p.o. (12 I) i D. Korneluka na PK (27 II) wpolityce.pl.
Zbigniew Ziobro	b. Minister Sprawiedliwości i PG (2015–XI 2023), poseł SP/PiS	Powierzył Barskiemu funkcję PK w 2022 r. wpolityce.pl. Oskarża Tuska i Bodnara o „nielegalne przejęcie prokuratury”, złożył zawiadomienie do prokuratury w tej sprawie wydarzenia.interia.pl , wydarzenia.interia.pl.
Michał Ostrowski	Zastępca Prokuratora Generalnego (za Barskiego)	Jeden z legalnych zastępców PG mianowanych przez poprzedniego PG. 12 I współautor zawiadomienia o przestępstwie przeciw Bodnarowi wpolityce.pl. Mówił, że „nie ma formuły p.o. PK” wpolityce.pl.
Robert Hernand	Zastępca Prokuratora Generalnego (za Barskiego)	Również zastępca PG. Uzyskał status pokrzywdzonego w śledztwie dot. przejęcia PK wpolityce.pl. Jego pełnomocnik skarżył przewlekanie tego śledztwa przez organy Bodnara wpolityce.pl , wpolityce.pl.
Przemysław Nowak	Rzecznik Prasowy Prokuratury Krajowej (za Bodnara/Korneluka)	Wydawał komunikaty w imieniu „nowej” PK. Po uchwale SN (27 IX) stwierdził, że „stanowisko to nie wywołuje skutków prawnych, bo podjęte przez osoby nieuprawnione” tvn24.pl. Bronił legalności nominacji Korneluka tvn24.pl.
Maria Ejchart	Wiceminister Sprawiedliwości (od XII 2023)	Przewodnicząca komisji konkursowej wybierającej nowego Prokuratora Krajowego ruleoflaw.pl. Ogłosiła wybór Korneluka i uzasadniała jego kompetencje do pełnienia funkcji ruleoflaw.pl.
Lex Super Omnia	Stowarzyszenie Prokuratorów (dział. od 2017 r.)	Organizacja prokuratorów zaprzyjaźnionych z obecna władzą, czynnie uczestniczyli w wydarzeniach politycznych z udziałem Donalda Tuska. Członkowie LSO (Bilewicz, Korneluk, Kwiatkowska, Wrzosek i in.) odegrali kluczową rolę w działaniach Bodnara en.odfoundation.eu , en.odfoundation.eu.

Źródła: Szczegółowe informacje w raporcie pochodzą z oficjalnych komunikatów prasowych, relacji mediów (m.in. TVN24, Interia, Bankier.pl, Business Insider, wPolityce.pl, OKO.press) oraz z wypowiedzi zaangażowanych osób. Wszystkie przytoczone cytaty i fakty opatrzono przypisami do źródeł. Dla pełnego obrazu warto zapoznać się z orzeczeniem Sądu Najwyższego z 27.09.2024 (sygn. I KZP 3/24) sn.pl i listem Prezydenta RP z 19.03.2024 bankier.pl bankier.pl, a także analizami prawnymi dotyczącymi tej sytuacji.

Cytaty

Czy Adam Bodnar mógł odwołać prokuratora krajowego?

Wszystkie źródła